जनसांख्यिकी

जालना जिल्‍हा हा महाराष्‍ट्र राज्‍याच्‍या मध्‍यभागी असून मराठवाडा विभागाच्‍या उत्‍तरेस स्थित आहे.

जालना जिल्‍हयाचे भौगोलीक स्‍थान हे हा 1901 उत्‍तर ते 2103 उत्‍तर अक्षांस आणि 7504 पुर्व ते 7604 पुर्व रेखांश असे आहे. जिल्‍हयाने 7612 स्‍क्‍वे. कि.मी. एवढे क्षेत्र व्‍यापले असुन ते राज्‍याच्‍या एकूण क्षेत्रफळाच्‍या 2.47 % एवढे आहे.

जिल्‍हयाची सिमा ही उत्‍तरेकडे जळगाव, पुर्वेकडे परभणी व बुलढाणा, दक्षीणेकडे बीड व पश्‍चीमेकडे औरंगाबाद जिल्‍हयास जोडलेल्‍या आहेत.

जिल्ह्याची लोकसंख्या-

2011 च्या जनगणनेनुसार, जालना जिल्ह्यात एकूण लोकसंख्या 1 9, 58,483 आहे आणि लोकसंख्येची घनता 254 व्यक्ती / चौ.कि.मी. आहे. 2001 च्या जनगणनेनुसार 20 9 व्यक्ती / चौ.मी.

2001 च्या जनगणनेनुसार 2011 च्या जनगणनेनुसार जनगणना व तालुका वाटप करणे.

2011 च्या जनगणनेनुसार जिल्ह्याची लोकसंख्या 1 9, 58,483 आहे.

पुरुषांची लोकसंख्या 10,15,116 आणि स्त्रीची लोकसंख्या 9, 43,367 आहे. जिल्ह्यात स्त्री-पुरुष प्रमाण 1000/9 37 असे आहे.

साक्षरता म्हणजे 71.52% आहे जिथे 2001 च्या जनगणनेनुसार ती 64.52% होती. साक्षरता दशकात दर वाढ 7% आहे पुरुष साक्षरता 81.53% व महिलांसाठी 60.95% आहे.

लोकसंख्येची घनता 254 व्यक्ती / चौ किमी आहे. 2001 मध्ये 20 9 व्यक्ती / चौ.मी.

विषय जनगणना-2001 जनगणना-2011 फरक
लोकसंख्या 16,22,357 19,58,483 + 3,36,126
साक्षरता 64.52 % 71.52 % +7.00 %
पु/स्त्री प्रमाण 1000 / 952  1000 / 937 -15
लोकसंख्येची घनता 209 प्रति चौ. कि.मी. 254 प्रति चौ. कि.मी. +45

वातावरण –

जिल्‍हयाचे वातावरण हे उप उष्‍णकटीबंधीय स्‍वरूपाचे आहे. जिल्‍हयाच्‍या दक्षीण-पश्‍चीम भागामध्‍ये पावसाचे प्रमाण जास्‍त आहे. जिल्‍हयाचा सरासरी पाऊस हा 650 ते 750 मि.मी. एवढा आहे. 400 ते 450 मि.मी. पाऊस कमीत कमी पडतो.

हिवाळयाच्‍या नंतर पावसाळयाची सुरवात होते. पावसाळयात सरासरी किमान तापमान 9 ते 10 अंश से. व सरासरी कमाल तापमान 30 ते 31 अंश से. असते. हिवाळा संपल्‍यानंतर उन्‍हाळयाची सुरूवात होते. सरासरी 4 महिन्‍यांचा कालावधी उन्‍हाळा असतो. दिवसाचे कमाल तापमान हे सरासरी 42 ते 44 अंश से. एवढे असते.

प्राकृतिक भूगोल-

जिल्ह्याचे उत्तरेकडील भाग अजंता व सतलला पर्वत रांगांनी व्यापलेले आहे.

जिल्ह्याचे 9 5% क्षेत्र गोदावरी खोऱ्यात आहे. गोदावरी नदी पश्चिम व पूर्वेकडील दिशेने दक्षिणेकडून वाहते. जिल्ह्यातून वाहणार्या गोदावरी नदीचे मुख्य उपनद्या दुधाना, गुलाटी, पूर्णा नदीच्या मुख्य उपनद्या आहेत.

जिल्ह्याचा मुख्य भाग पूर्णा उपखोल्यात येतो. पूर्णा नदीचा भाग जिल्ह्याच्या मध्यवर्ती भागातून वाहते आणि शेजारच्या जिल्ह्यात गोदावरी नदीला मिळते. खेलना नदी आणि गिरजा नदी जिल्ह्यातील इतर प्रमुख उपनद्या आहेत.

जिल्ह्याचा दक्षिणेकडील भाग गोदावरी उप-खो-यात येतो. जिल्ह्याच्या उत्तर पूर्वेकडील जिल्ह्याचा एक छोटासा भाग तर तापी खो-यात येतो.या परिसराचा सामान्य उत्तार दक्षिणपूर्व दिशेने आहे.

समुद्रसपाटीपासून सरासरी 534 मीटर्स(ए.एम.एस.एल.) उंचीवर आहे.

भूगर्भशास्त्र –

हा संपूर्ण जिल्हा बायोगलिक लावा प्रवाहात व्यापलेला आहे. वेसिकल्स लावा प्रवाहाचे थर एकमेकांनावर जमा झालेले आहेत. प्रत्येक प्रवाहाची जाडी 20 ते 30 मि.  दरम्यान असुन प्रत्येक प्रवाहामध्ये दोन भिन्न घटक असतात. वरील भाग निसर्गात उल्कापश्चात आहे आणि वेसिकल्स हे जिओलिट आणि क्वार्ट्जसारखे दुुुुय्यम खनिजे (उदा. मॉस ऍगेट, झएब्रा ऍगेट आणि ग्रीन एजेट) यासारख्या खनिज पदार्थांसह भरले असतात, ज्याला बर्याचदा जिओलिटिक साप म्हणून ओळखले जाते. लावा प्रवाहाच्या खालच्या भागातून मोठ्या प्रमाणावरील बेसाल्ट बनतो आणि त्यास बर्याच भव्य सापळा म्हटले जाते. प्रमुख नद्यांभोवती खनिज उत्खनन डेक्कन ट्रॅप्सवर ओव्हर केले गेले.

जमिनीतील पोटणी चिकणमाती, गाळ आणि वाळू असलेले असते. जाडीची श्रेणी 10 ते 20 मीटरच्या दरम्यान असते जमिनीतील सुपीक जमीन अतिशय सुपीक जमीन बनते.

भूजल उपलब्‍धता –

जिल्‍हयाची भौगोलीक रचना ही साधारनता बेसॉल्‍टी पठाराची आहे. उत्‍तरेकडील भाग हा बेसॉल्‍टीक पठाराचा असून जास्‍त घनतेचे आहे. त्‍यामुळे भूजल उपलब्‍धता ही कमी आहे.

भूजलांच्या शोषणासाठी चांगली क्षमता असलेले क्षेत्राची पाहणी करणे अपेक्षित आहे. प्रमुख नदीच्या किनाऱ्याजवळ असलेली अरुंद गाळाची जमीन देखील भूजलुच्या शोषणासाठी संभाव्य क्षेत्रे बनवते.

खोदलेल्या विहिरींतून भूभागांचे शोषण करणे योग्य आहे.

जमिनीचा वापर –

जालना जिल्ह्याचा सर्वात महत्वाचा भाग आहे की सुमारे 85% भौगोलिक क्षेत्र शेती वापराच्या अंतर्गत आहे. भौगोलिक क्षेत्राच्या एकूण 7,61,200 हेक्टर क्षेत्रांपैकी 6,51,553 हेक्टर जमीन कृषी वापराच्या अंतर्गत आहे.

जिल्हयातील शेतविषयक पुर्ण सुधारीत आकडेवारी 2002-03 वर्षाकरीता उपलब्ध असूुन, तुलनात्मक दृष्टीने सोईचे होईल म्हणुन समालोचनासाठी अलीकडील या स्थाई आकडेवारीचा उपयोग करण्यात आला आहे. जिल्हयाचे भौगोलीक क्षेत्र 773 हजार हेक्टर असुन त्यापैकी जंगलव्याप्त क्षेत्र 6.5 हजार हेक्टर म्हणजेच 0.84 टक्के आहे. शेतीकरीता उपलब्ध नसलेल्या क्षेत्रामध्ये बिगरशेती वापराखालील जमीन 55.9 हजार हेक्टर म्हणजेच भौगोलीक क्षेत्राच्या 7.23 % होती. पडीत व लागवडीलायक नसलेली जमीन 15.5 हजार हेक्टर म्हणजेच 2.01 टक्के होती. अशा रीतीने एकूण भौगोलीक क्षेत्रापैकी 10.00 % जमीन लागवडीला उपलब्ध नव्हती. पडीत जमीनीव्यतिरीक्त लागवडीलायक परंतु वापरात नसलेली जमीन 8.2 हजार हेक्टर म्हणजेच 1.05 % होती. कायम गुरे चरण आणि इतर चरणाची जमीन 19.4 हजार हेक्टर म्हणजेच 2.51 % होती. जिल्हयात असलेल्या एकूण गोजातीय पशुधनाच्या मानाने कायम गुरे चरण आणि इतर चरणाचे जमीनीचे क्षेत्र प्रती पशु 0.03 हेक्टर म्हणजे फारच कमी होते. कसलेल्या जमीनीत समाविष्ट न झालेली झाडेझुडपा खालील जमीन 2.7 हजार हेक्टर म्हणजेच 0.35 % होती. याखेरीज चालु पड 28.12 हजार हेक्टर (3.64 %) व इतर पड 25.38 हजार हेक्टर (3.28 %) होती. ही सर्व वरील प्रकारे उपयोगात नसलेली जमीन वजा जाता निव्वळ कसलेले क्षेत्र 611 हजार हेक्टर होते, जे लागवडीखालील एकूण क्षेत्राच्या 79.08 % होते.